Diasporanın değerli yazarı Yenemıko Mevlüt Atalay dizelerinde Adıge halkının tarihi yolculuğunu ve duygularını anlatıyor.

 


 

 

I

«Къушъхьэр уадэжь къэмыкIомэ,
о къушъхьам дэжь кIо».
Руми М. Дж.1

Мы Ор
СитхьамыгьэпцI
CепцIыжъымэ сигущыIа!
Оры
      Зигугъу ашIэу
Слъэгъунэу
      СызкIэхъопсыщтыгъэр
Оры
Зыпашхьэ сисэу
СIэхэр дэзгьэчъаи сызэлъэIугъэр, Оры сыгу илъыр,
Оры сынэмэ акIэмыкIрэр,
Оры
      СипкIыхьапIэ
            ШIулъэгьур.

СызыпIопльэм
      КъызгурыIуагь, слъы хэтэу
      Илъэс мин хъугьэу
      КъыздесхьакIырэ
      ШIульэгьур къыздикIыгъэр.

СызыпIоплъэм,
Яжьэ тыришIыхьажьыгъэу
      Сыгу илъыгьэ
            Чъыгэе жъокур
Къэущыжьыгъ.

Зэ шъхьа,
Сыогуцафэщтыгъэ сыпщыгъупшагъэу.

Зэ шъхьа,
      ПцIэ пхъожьыгъэу,
      УсымышIэжьын фэшIкIэ, Хымэмэ зяптыжьыгъэу
            Сегупшысэщтыгъэ.

ОшIэжьа,
      ТызызэпэIоом?
            А мафэм
Сэ икIэрыкIэу сыкъэхъужьыгъ.

О ЗыпфэмыIажэу,
      Нэмыз-Iумызэу
            ТIэкIуи укъысщыукIытэ фэдэу
Унэмэ къакIихырэ гушIопсыр слъэгъугъэ.

ЗыхэсшIагь пкIышъо къызэрэтхыищтыгьэр.

Зэ шъхъа,
      Моу зыбгъукIэ зыбгъази,
      УакIыб къысфэмгъэзапэу
Щыгъыжъыем фэдэу унэпсхэр къыкIэтэкъугъ.
ЕтIанэ,
Лъэгъуныгъэ иным а ифэмэ-бжьымэ къэбгъэлъэгъуагъ:

Зыкъысфэбгъэгусагъ...

Джащыгьум
      Сэри
            Сынэпсхэр
                  Сфэубытыжьыгъэп.

КъыбгурыIуагъа егъашIэрэ лъэгъуныгьэу къыпфысиIэр зыфэдэр?

УкIэгъожьыгьа, – оIуи?
-Хьау, хьау,
Ащ фэдэ гукъао сиIэп.

 


 II

«Сэ о узыслъэгьукIэ уимашIо сыкъесты
Усымылъэгьумэ сызэгоуты»
Къушъхьэ Догъан иорэд щыщ.2

О
УщымыIагъэмэ
СыщыIэшъущтыгьэп сэри.
О
УзэрэщыIэр ары
Сэ
      ЩыIэныгъэр
шIу сэзгъэльэгъурэр.

- Тызэпэчыжьагь, пIуагъа , -
Мыщ фэдизрэ илъэсым?

ПшIэрэба,
Зэщыгьо иным
Лъэгьуныгъэ инхэр къелъфыри.

О гуцафэ озгьэшIыгьэп нахь
Чэщи, мафи,
Зы
      Нэ -
ГъэупIэпIэгъуи
      Сыгу
      Уизыгъэп.

Угу икъытеуакIэ,
      Уигьыбзэхэр,
            Умэ IашIу
Жьыбгъэ чыIэтагъэм
кьысфихьыщтыгьэ.
Мэзэгъо чэщым нахь тхъагьо сиIагьэп.

А тызщызэIуплъэжьыщт пIалъэр ары гугъапIэу сиIагьэр.
Джы
Мырары
ТызэIоплъэ мафэ къэсми.
ЗэфэтэIотэжьы илъэс минмэ кьыздахьыгьэ гопэгъур.

Джыри тыгухэр
тфы-зэ-Iу-мы-хы-шъу-гъэ-ми
ТызэщэгушIукIы.
«Тызэсэжьыгъэп» сфэIошъунэп,
Шъхьа, илъэсхэр ищыкIагъ тигугъэхэр
      зэдэтпIун шъхьакIэ.

УкIэгъожьыгъа, оIуи?
-Хьау, хьау
Ащ фэдэ гукъао сиIэп.

 


 III

«Тэ, цIыф (Мухьамодэ) гъэшIэгьонэу тиIэхэр
къедгьэлъэгъун шъхьакIэ чэщым Месджиди хьарамэм къитщи,
Месджиди аксам тщагьэ»
(Исра сурэр, КъурIан)

Тыдэ сыщыI!?

Лъэхъанэр, сыныбжь, дунаер сщыгъупшэжьыгъ.

- СыщыIагъ шъуIуа зэгорэм? -

ЕгъашIэми сымылъэгъугъэу
КъаIуатэуи зэхэсымыхыгьэу,
ЧIыпIэ гъэшIэгъонхэр къысагъэлъэгъугъ.

А тхылъ лъапIэми арытэп слъэгъугъэхэр:

Хьа, тыгъэр щыкъохьажьы зыхъукIэ Мыекъуапэ,
Зэшъхьа
      Шъхьагощэ
            псыхъо хъуатэм дэтэу,
Куплъы, мор, гъожьы, шхъонтIашъохэмэ
Къэшъо гъэшIэгъонхэр къыщашIыри ошъо чапэм...

Хьа, гъэтхэпэ нэкъыгъэмэ
Ядэхагъэ кIэхъопсыхэу,
Къапихырэ мэIашIум
Шъхьауназэ ышIыгъэхэу,
Зы мэфэ закъоми
      гъашIэу
            яIэр,
Нахь дахэ умылъэхъужынэу
Уджы зэмылIэужыгъохэр къашIыри
ХьантIрэпIиймэ...

Угу умиыежьэу,
ПIапихыгъэу дэхагъэм,
УмышIэжьэу уздэщыIэр,
Унэхэр плъызыжьыгъэу оплъэри...

Зэшхьа, джа ошъо чапэм
Джа, гъэтхэпэ мафэм сыхэтыгъ.
Сыщынэщтыгъэ тIэкIуи,
ТIэкIуи зысымышIэжьэу
ГушIуагьом сырихьыжьагъэу
Сыгу кIэзэзыщтыгъэ.

ИтIанэ,
Пхъэтэкъэжъмэ атесхэу
ЛIыжъ куп слъэгъугъэ чыжьэкIэ.

Шъхьэлъытэжьыгъэх,
ЯплъакIэ гушIопс къыкIихыщтыгъэ.
Илъэс минмэ ащаушэтыгъэу
Шэны афэхъугъагъэ
ЦIыфыгъэ щыIэкIэ дахэр къахэщыщтыгъэ.

УкIэмыупчIэжьми зэрэфилософхэр нэфагъэ.

Тхьамэтэ чIыпIэм щысыгъэм
«УкъэкIошъущт» къыригъэкIэу
ЗэхэпшIыкI-зэхэмышIыкIэу
Зыфаер ынэкIэ къызгуригъэIуагъ.

Сыбг зандэу,
Сшъхьэ зы тIэкIу афэсыуфи,
А ежьмэ ахэлъ шъхьалъытэжьыр къэзгъэлъагъоурэ
- Зы тIэкIуи сыукIытэурэ -
Тхьаматэм къыщезгъажьи,
Анэмэ сакIэплъэурэ
      шIуфэс ясхыгъ.

ИтIанэ,
      лъэбэкъуищ сызэкIэкIуати,
СIахэр зэтедзагъэу
КъысаIощтым сежэу сыуцугъ.

Бэмэ къакIэупчIагъэх.
Загъорэ сыгу къыхэуIохэуи хъугъэ.
Купым ыIорэ-
ЫшIэрэмэ гъунэ алъызыфэу
ЛIыжъымэ ягъунапкъэкIэ щысыгьэм,
- Сэгугъэ джэгуакIор арыгъэ -
Гум итIысхьэу мэкъэ шъэбэ дахэкIэ
ГущыIэ дысхэр къысфидзэу фежьагъ:
«- Бзэри, хабзэри
А зыным къылъфыгъ.
Бзэм хабзэр eпly,
      хабзэм
            бзэр къегъэдахэ.
ДжаитIур ары тэ гугъуемылIыжьэу
Илъэс минмэ адэдлэжьыгъэр.
ДжаитIур ары тэ тырыгушхоу
Лъэпкъ нэшанэу къышъфэдгъэнагъэр.

Ары шъхьа,
О
      Бзэм
            Лъэхъу теплъхьагъ.
Удихьыхыгь
Хымабзэм .
ЗыхэпшIэшъугъэп
Убзэм
      Хэлъ
            КупкIыр.
КъыбгурыIуагъэп
Бзэм едэхашIэхэурэ зарапIурэр! –»

-А ситхь!
      Мыщ фэдизэу гъэшIуагъэу
Къамыщышъо узэрашIышъущт бзэр
Къэбгьэхъугъа уишIэныгъэ ушъхьамысэу? -

ГущыIэхэр щэ хъугъэу
Сыгу къыхахьэщтыгъэ,
Сшъхьэ зыдэсхьыщтыр сшIэжьыщтыгъэп.
НэмыкIхэри къысиIощтыгьэх
Тхьамэтэ тIысыпIэм щысыгъэр къэмыгущыIэгъэмэ.


  1. Руми М.Дж. Суфизмэм изы къутамэу Мевлеви, зыфаIорэр зэхищагъ. Коньям (Азие цIыкIум) щыпсэугъ.
  2. Урысыбзэм хэт «кручина, тоска, страстное желание, стремление» гущыIэмэ къарыкIырэр ары.

 


 

 

Сэ силэгъухэу, щыIэныгьэм зэрипсыхьагъэхэр, зэхэшIыкI ин, гулъытэшхо зэрахэлъыр къахэщыщтыгъэ, нэбгыритIу къызгоуцуи къушъхьэ лъагэ горэмсыдащэягъ. Сагьэлъэгъумэ якIасэм ыцIэ къызаIокIэ, а зыцIэ къаIуагьэр сынэкIукъыкIэуцощтыгъэ. Нэхьапэу къуаджэхэр, къалэхэр къысагъэкIухьагь. Сыздащэгьэ чIыпIэм зы нэ гъэупIэпIэгъу нахьыбэу сыщымыIэщтыгъэми, слъэгьун, къызгурыIон фаехэр слъэгъущтыгъэ, къызгурыIощтыгъэ. Iушыгъэх цIыфыхэр. Сыдрэ Iофыгьо къырахьыжьагъэми зэупчIыжьыщтыгъэх, зэдэIэпыIэжьыщтыгъэх. Зэшхъогъожьыщтыгьэхэп.

Яурамхэри, ящыгьынхэри, яунэхэри къэбзагьэ.

Мыр о уикъуадж, хымэм щыпсэущтыгъэми, а «хэкукIэ» узаджэрэм къыздырахыгъэгъэ щыIэкIэ-псэукIэр мыщ щагьэпсыгь, - аIуи зы къуаджэ горэм сыдащагь. Едыдж Азизэ къыспэгьокIыгь. ТикIэлэгьум, а зытамэхэр къыттезыубгъоу тигупшысэмэ къотэгьушхоу яIэгьэ лIы Iушым IаплIэ къысищэкIыгъ.

 

Унабэмэ сарыхьагь. ЧыжьэкIэ къэлъэгъорэ зы тIысыпIэ горэм Iэ фэсшIи, «мыри къуаджа?» - сIуагъэ. А къуаджэм игьэпсыкIэ, унэмэ яшIыкIэ сыгу къыгъэузыгъагъ. ЧIым къыхэщ-къыхэмыщэу етIэ унэжъ цIыкIугъэх слъэгъухэрэр. ГъэшIэгъоныр, унэкIыб дэпкъхэр етIэ фыжькIэ гъэлэгьагьэ. Унэмэ сарыхьагь. Ахэри къэбзагьэх, нэхьапэу слъэгъугъэ унэ зэгъэфакIэр яIагъ. СыгушIожьыгь. СыкъахьакIагъ. ЕгьашIэми сымылъэгьугъэу, ыцIэ зэхэсымыхыгьэу шхын гъэшIэгъонхэр Iанэ лъэкъуищым къытырагъэуцощтыгъэх. Мыщ фэдиз шхыныр сыдигьо ашIыгъ, сыкъызэрэкIощтыр ашIэщтыгъа?, - сIуагъэ сыгукIэ. Къызгос лIым, Iанэм тет шхынмэ ащыщ горэ сигьэшхы шIоигъоу сапашъхьэ къырегьэуцо фэдэу зишIи, къысэIушъэшъагъ:

- Тэ, хьакIэр зы унагьом ихьакIэу тлъытэрэп, ыIуагь.

Унэм, «мыр сынэ къыкIэо», озгъэIошъущт илыягьэу зы хьап-щып иплъэгьощтыгьэп. Дахэу зэгьэзэфэгьагьэ. Бзылъфыгъэхэр гушIубзыугъэх. Ашъхьэ лъытэныгъэу фыряIэр, яIокIэ-шIыкIэмэ къащылъагъощтыгъэ.

Зы купышхо горэм сыхащагь. Тхылъхэр аIыгъыгъ ахэмэ. Зы Iофыгьо горэм рыгущыIэщтыгъэх. Зэдэожьыщтыгъэх шъхьа, зэфэгубжыжьыщтыгъэхэп. «Сэ ащ еплъыкIэу фысиIэр...» ыIоти къыригъажьэщтыгьэ къэгущыIэрэм. А зы Iофыгъом еплъыкIэ зэфэшъхьафхэр зэриIэщтыр, ыкIи зэриIэн фаер къагурыIощтыгъэ. ЛъэгапIэм зы бзылъфыгъэ горэ къыдэкIоягь. «Мыхэр шIэныгъэлэжьых. Тэ тиIэгъэ дунэе еплъыкIэм ыцыпэ къаубытыгъэу ичIыпIэ рагъэуцожьы», - къысиIуагъ сигъусэ.

НэмыкIхэри а лъэгапIэм къыдэкIуаехи къэгущыIагьэх, аIохэрэр къызгурымыIоу. ЗэIукIэм хэтмэ азыныкъом, «мыщ къыIуагъэхэр», аIоти агъэшIагъощтыгъэ. Ыныкъоми, ахэмэ къаIорэр зэхашIыкIыми, бзэу аIулъым ыгъэразэщтыгьэхэп. «Мыхэр лъэпкъым ыцIэкIэ къэгущыIэх шъхьа, хьаолый, къаIорэр лъэпкъым ылъ хахьэрэп», - къысиIуагь сигьусэ.

Гъэхъунэ шхъонтIэ дахэ горэм тызехьэм цIыфыбэ итыу слъэгъугъэ. Чэпашъом щысыр щысэу, щытыр щытэу зы куп тетыгь. ТхакIохэр арыгъэ мыхэр. ДжэгуакIохэр апэкIэ щысыгъэх. Сызахэплъэм, ауж дэдэрэ джэгуакIоу щыIагъэр, Мацыу Лъащэр, къэсшIэжьыгъ. (Джыри шъо шъушIэрэп ар, щыIагъэми щымыIагъэми. Сэ сэшIэ). Купым пэблэгъэ-пэмыблагъэу щысыгъэмэ Хъанджэрые ахэсыгь. Нэшхъэигъ Хъанджэрые. ТхакIохэр, усакIохэр ятхылъмэ къяджэхэ зыхъукIэ, наекIэ ежь ытхыгъэмэ яплъыжьыщтыгъэ. ШэуджэнцIыкIу Али, «Къамботрэ Лацэрэ» къеджагъ. КIэрэщэ Тембот, Теуцожь Цыгъу, Кэстанэ Дмитрий зэгосыгьэх. Гуфаплъэу сызахэплъэм, КIышъэкъо Алим, Теунэ Хьачим, Нало Ахъмэтхъан, Шортэн Аскэрби, Тхьагьэзит Зубер, Бицу Анатол, Елгъар Чащиф, IутIыжь Борис, нэмыкIхэри зэхэтхэу слъэгъугъэ. ЗыбгъукIэри МэщбэшIэ Исхьакъ, Къуекъо Налбый, Кощбэе Пщымаф, Пэнэшъу Сэфэр, Цуекъо Юныс, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Шхьэлэхъо Абу, Емыж МулиIат, Хъунэго Саид щызэхэтыгъэх. ХьадэгъэлIэ Аскэр гушIожьыщтыгъэ пстэуми тырыгушхоу Iофышхо зыдишIэгъэ нарт томиблымэ яплъы зыхъукIэ.

НэкIу ихыгъэ, гу хьалэл лIышхо горэ щытмэ аIуплъыхьэу, ащыгушIукIэу слъэгъугъэ. СекIуалIи, «Тхьам шIукIэ укъытхегъахь, Яшар Кемал!» - сIуагъэ. «Сыдигъуа сэ шъо шъуспэчыжьэу сызыщытыгъэр? Стхыгъэ роман пстэуми шъо шъуахэтба? Шъуимифологие, шъуиорэдыжъхэр, шъуицIыфыгъэ шIыкIэ сыкIэхъопсэурэ къэсхьыгъ. Шъо шIу шъулъэгъурэр, гукIэ-псэкIэ шIу шъолъэгъу. Пыир, пыи пэтми хъор-шэрыгъэ дызешъухьэрэп. КъызгурымыIоу шъухэлъ шэныр ошIа? ЛIыхъужъкIэ шъузаджэхэрэр шъыпкъэ дэдэу лIыхъужъых. Шъхьа, ахэмэ зы пIалъэ къякIу, бадзэм, къамзэгум, бжьэм щэщынэх. ОшIэжьа, нартмэ анахь лIы бэлахьэу, Емынэжъ ытыгъугъэ чылапхъэр къэзыхьыжьыгъэу, иныжъмэ атыгъугъэ машIор къатезыхыжьышъун фэдизэу щынэ зымышIэрэ нарт Саусырыкъор, Хьарам Iуашъхьэ нарт Албэчыкъо Тотрэщ зыщыIокIэм ышъо пычъыжьыгъэу, ешхэ-ешъор щыгъупшэжьыгъэу унэм къызэрэчъэжьыгъагъэр? Зы лIыхъужъыр сыда ащ фэдизэу щынапхэ зыкIэхъушъурэр? Сэ, шъуилъэпкъ сыкъмылъфыгъэми, шъо сышъущыщ. ОшIэ о, а зыцIэ къасIо симыкIасэу Iум-пэм шъузышIыжьыгъэ шъуилъэпкъэгъухэр. Сэ ахэмэ сафэдэп». А купитIумэ азэфагу Тыгъужъ Къурмэнрэ, Нэхушъ Мухьамэдрэ итыгьэх. Купищми ныбжьыкIэу сэ сымышIэхэрэр зэрахэтым гу зылъысэтэм сыгушIуагь. КъафиIуатэщтыгъэхэр сшIэрэп, Пэнэшъу Сэфэр купыр игъэдэхьащхыщтыгъэ. Мы зэхэт тхэкIо купым пэмычыжьэ дэдэу, ынэмэ хъопсагъор къакIихэу Расул Гъамзати къэслъэгъугъ. Бэ къысагъэлъэгъугъэр, пстэури къэсIотэжьышъуна? Шхьа зыгорэм игугьу къэсымышIын слъэкIыщтэп: купым пэблэгъэ-пэмыблагъэу ПIэтIыощэ Феликс зэрэщытыр сыгу къеуагъ. ХьампIэIоу щысэу ыIыгъ чымкIэ сапэм зыгорэхэр ритхэщтыгъэ. Ащ ышIыгъэ сурэтхэр сыгу боу рихьыщтыгъэх. Тыдэ щыI шъуIуа джы?

ЕтIанэ зэлъэпкъэгъу зэфэшъхьафыхэр сагъэлъэгъугъ. «Тэ, мы одгъэлъэгъурэ цIыф лъэпкъ пстэури тызэщыщ. Тызэхахьэ, тызэхэкIыжьы. Олъэгъу, хэгъэгу зэфэшхьаф фэдэу тыщытми, тидунэееплъыкIэ, тигъэсакIэ а зы хабзэм къыхэкIыгь. Хьа, шъо хэбзашъхьэ шъоIори, тэри аш фэдэ хэбзашъхьэ тиI. Тихабзэмэ ащыщ горэм изэхъокIыгъо къызысыкIэ лIы Iушэу тиIэмэ зэфэс ашIызы хэбзашъхьэр агьэуцу. ЕтIанэ зэлъэпкъэгьухэр шъхьаф-шъхьафэу зэрэугъоижьых, зыщыпсэухэрэ чIыпIэм фэшъуашэу, а хэбзашъхьэм къыдиштэу, хэбзакIэхэр ашIы. Джары тэ мы плъэгъурэ щыIэкIэ дахэр къытэзытырэр». Къызызгъэзэжьыщт пIалъэр къызэблагъэм джыри зэ лIыжъмэ сахащэжьыгь. Джырэ нэсфэ къакIугъэ гъогур зырызэу къысфаIотагъ. Адыгэ-Урыс заом къызнэсыхэм, «Шъо, ащыгъум хъугьэ-шIагъэу щыIагъэхэм икIэрыкIэу шъуяплъыжьын фае… А заом хыягъэ, мысагъэ щызезыхьагъэхэр шIэжьын фае...» къысаIуагъ. Сэр-сэрэу «БлэкIыгъэ Iоф шъо зигугьу шъушIырэр, тэ тинеущ джы тызэгупшысэрэр», сIуагьэ. Шхьа, мы сигупшысэ зы къончагъэ горэ зэрэхэлъыр шIэхэу къызгурыIожьыгъ: КъытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъом купкIэу иIэр, ащ телъхьэ фэхъугъэр нэхьапэу къыдгурыIон фаеба! КъыдгурыIон фаеба «дышъэм» кIэхъопсызэ зихэку зыщэжьыгъэхэмрэ, ыпсэ емыблэжьэу зихэку фэбэнагъэхэмрэ а зыцIэр, щытхъуцIэр, зэрафэтымыIон фаер. Зэо Iалым къыздихьыгъэ шIойхэр зэрэтымыукъэбзыжьыгъэр, ащ къытхилъхьэгъэ мыхъо-мышIагъэхэр лъэпкъ хабзэ фэдэу зэрэтшIошIырэр сыдигъо къыдгурыIощт? Тэрыба лыргъор тадэжькIэ къэзыдзыгьэ Щамилэ зыгъэлъапIэрэр, ащ ыцIэ зисабыймэ афэзыусырэр! Тэрыба бгъуитIум, - урысым, тыркум - адэлажьэурэ лыргьом зезгьэушъомбгъугъэ Мухьэмэд Аминэ къотэгъу фэхъурэ. Маим и 2I-м икъэ дэжь уцухэу нэкъагъэ тезылъхьарэр! «Лъэпкъым сэры Iашъхьэтетэу иIэн фаер» ыIоурэ ащ фэдизрэ илъэсым тыркум гъэрэу зязгъэIыгъыгъэр хэт? КъызгурэIо, титарихъ гъогу картэр тшъхьэ зэрицIэлыкIыжьыгъэр. Критикэр ары тигъогу картэ икIэрыкIэу зыпкъ изгъэуцожьыщтыр

Сыд Къушъхьэр? Тыдэ щыI? Слъэгъугъ шъуIуа а КъушъхьэкIэ заджэхэрэр? Къушъхьэр - егъэшIэрэ гупшыс... Нэрыгъ къытфэхъужьыгъэу, зэ мыхъуми тищыIэныгъэ кIэн фэмыхъоу, зыфэдэр е зыфэдагъэр тымышIэми тызашэрэ цIыфыгъэ щыIакI Къушъхьэр. ЛъэгапIэ къушъхьэр. ЩыIэныгъэм, гупшысэм, гугъэм, лъэгьуныгъэм, цIыфыгъэ, цIыфыгъэ щыIакI зыфатIорэм илъэгапI. Шъхьафитныгъ Къушхьэр. Сыд фэдэ гугъэнчъагъэм хэфагъэми, къытемынэжьыгъэми мы чIылъэм зы нэбгырэ закъо шIой-бжьэим химылъэсагъэу, шIункIым, къэрэбгъагъэм, жъалымагъэм ыгъэкIэзэзыми зимышIэжьэу, хьакIэ-къуакIэкIэ, хьацIы-уцIкIэ тызаджэрэмэ - ахэмэ анахь шъхьалъытэжь, гукIэгъу зыхэлъ, нэепсыягъэ зымышIэрэ псэ зыпыт щымыпсэуми мы чIылъэм – кIо аущтэу тIон, ахэмэ афэдэ хъужьыгъэми цIыфыр, чъые имыIэжьэу, ешхэ-ешъор щыгъупшэжьыгъэу, лIапIэм ифагъэми зэрэпшъыгъэм нахь хэмылъэу, а «шъхьафитныгъ» зыфиIорэ шъхьальытэжьныгъэ напэр нахь лъагэу зэриIатыщт гугьэр ыгъэкIодырэп. ЩыIэх ащ фэдэ цIыфым фэдэу цIыфыхэр. Ахэмэ заор, терроризмэр зыщыщыр ашIэрэп. Ахэмэ ягущыIалъэ итэп ащ фэдэ гущыIэхэр. (Зэгорэм щыIагъ шъуIуa а гупшысэ шIоймэ яшэрэ гущыIэхэр?) Ахэмэ сабыйхэр, ныохэр, лIыжъхэр агъэгуIэрэп. Ахэмэ зы хьалыгъу Iэдакъэ шъхьакIэ цIыфым ыкуцI рашъурэп. Ахэмэ егъашIэми цIыф аукIыгъэп, аукIышъущтэп. Ахэмэ гупчэм цIыфыр рагьэуцуи, ихъурэягъэкIэ «хабзэ» зыфаIогъэ щыIакIэр къырашIэкIыгь. КъагурэIо ахэмэ, цIыфыр щымыIагъэмэ, щыIакIэ зыфаIорэр зэрэщымыIэщтыр. ЩыIэх ащ фэдэ цIыфхэр. Мы чIылъэр къэзгъэдахэрэр, щыIакIэр хьылъэ зымышIырэр ахэр ары. Ахэр щымыIагъэмэ цIыфым ыгукIэ, ыпсэкIэ зыхишIэшъуныгьа мы чIылъэм идэхагъэ? Ахэр щымыIагъэмэ ыгу къыдиштэу дэхьащхышъуныгъа цIыфыр? Ахэр щымыIагъэмэ гъырэ сабыим ынэпс фэзылъэкIышъун, зыныбэ нэкIыр зыгъэшхэшъун, ахъые икIыгъэм зезгъэшIыжьышъун, зыгу рахыгъэу кIэзэзырэм гу къызпезгъэшIыхьажьышъун, ышIэрэр ымышIэжьэу, жъалымагъэм ышъхьа ыгъэунэзэжьыгъэу къэкIы-ныкIымэ, хьацIы-уцIымэ, хьакIэ-къуакIэмэ зиягъэ язгъэкIырэмэ «уцу» языIошъун бгъотыжьыныгъа?. Хэт щыщи орэхъу, сыд фэдэ IэнатIэ иIэми ерэI, цIыфым зиягъэ езгъэкIырэмэ ащымыщынэхэу цIыфыгъэнчъагъэ зезыхьэрэмэ апэуцужьых ахэр. ЩыIэх джыри ащ фэдэ цIыфхэр. ЩыIакIэм игъунапкъэ тынэсыгъэп джыри. Тыухыгъэп цIыфым фэдэу узэрэщыIэшъущт гугьапIэр. ЩыIэх, щыIэщтых цIыфыр щэIэфэ.

О, Къушъхь! Сэ цIыфы сызышIыгъэр оры. Ау къодыеу къасIорэп цIыфы гущыIэр. А гущыIэр о къызэрэсэптыгъэм хэлъ гугъапIэр, сызэрэппIугъэм хэлъ
зэфагьэр, хьалэлыгъэр, гукIэгъур, нэепсыягъэм сыпэчыжъэу, зыздэплъыхыжьыныр нэрыгъ къысфэхъугъэу, шъхьалъытэныгъэм сыфэерышэу, цIыкIу-ины, дахэ-Iae, бай-тхьамыкI зэхэдз симыIэу шхьэкIафэ афэсшIэу зесэхьэ.

О, Къушъхь! Сэ зэгорэм сыхэукъогъагъ: Хьа, о сыппIу зэхъум къысхэплъхьэгъагъи, къысэптыгъагъи «хабзэ» зыфэпIогъагъэр... Хьа, сянэ ибыдзыщэ хэтэу, мы дунаем нахь гъэшIэгьон, нахь дахэ, нахь шъабэ темытэу гум илъыр къизыIотыкIышъурэ а бзэр кушъэ орэдхэмкIэ сыгу къипльхьэгъагъи... Хьа, къысэпIогъагъи «мы бзэр умылэжьымэ, мы къостыгъэ хабзэм хэлъ купкIэр къыбгурыIощтэп», пIуи... Сэ ахэмэ ялъэгапIэ къызгурымыIоу, сакIырыплъызэ хымэ щыIакIэмэ Iум-пэм усшIыгъагъ. Джы къызгурэIо о сызфапщэщтыгъэ щыIакIэм идэхагъэ. Джы сызахаплъэкIэ цIыфымэ, мы чIылъэм техъухьэрэ мыхъо-мышIэхэр къызхэкIырэм, къэзылъфырэм гу зылъыстэкIэ о къысэптыгъэгьэ а «хабзэм» илъэгагъи, а «бзэм» купкIэу иIэм икуугъи къызгурэIо. О, Къушъхь, кысфэгъэгъу! Къысфэбгъэгъушъуна?

О зы шIыкIэ гъэшIэгъон хэлъэу тыкъэбгъэшIыгъ. О, Къушъхь! Губзыгъагъэм, IэпэIасагъэм, шэнышIуагъэм, дэхагъэм тыкъябгъэлъфыгъ. Тыкъэзылъфыгьэм СэтэнаекIэ уеджагъ. Къытхэплъхьагьэ Iэмэ-псымэмэ языр е фыкъуагъэмэ, е хэзыгъэмэ щыIакIэр зэрэщытэу зэхэкъутэжьы. Шъхьае, етIани тэбгъэшIагъэ лIэшIэгъумэ а Iэмэ-псымэхэр зэрагъэфыкъорэр, мылэжьэжьырэм зэблэхъукIэ хабзэу иIэщтыр.

Сэтэнаер лIапIэ зефэм агъэежьынэу къэгъагъэмэ орэдхэр къаIоу фежьагъэх, Сэтэнае зэхихэу, Ащ фэдэ гулъытэ, ащ фэдэ гукъао яIэжьэп ти Сэтэнаемэ.

 

Хьау, гугъапIэ зэрэсимыIэжьым фэшIыкIэ сытхьаусыхэу къызшIомыгъэшI. СиI джыри сызлъыплъэхэрэр. СиI джыри сырыгъозэнэу о къысэптыгъэр. СэшIэжьы, Нэсрэн ЖакIэр къушъхьэм зырапхым къызэрэупчIэщтыгъэр: «Бзылъфыгъэхэр хъошъэным ехьэха, былымхэр къэлъфэха джыри? Уцыхэр къэкIыха, ощх къещха?» ЫшIэщтыгъэ ащ щыIакIэм хабзэу фэбгъэуцугъэр зэщымыкъуагъэмэ зымафэ горэм зыхэт гъэрыпIэм къызэрикIыжьыщтыэр. Орыба, «сыдрэ пкъыгьо орэхъу фаеми кIодырэп. Къэхъух, мэлIэжьых, етIанэ икIэрыкIэу къэхъужьых», зыIуагьэр? Джа «къэхъужьыщтхэр» ары сигугьапIэр. Сыгу къемыон ылъэкIына, а тыздэпщэегъэгьэ лъэгапIэм сыкъызеплъыхыкIэ слъэгъухэрэр! Сыгу къео, шъхьае сыгу кIодырэп.

 


 

 

Шоджэн, кьэрдэн, ефэндымэ сакIыгьоу
Зэхэдз афысимыIэу шIошъхъуныгъэу щыIэмэ
Бэрэ сылъыхъугь зэфагъэм.

Шъхьае, а лIыжъмэ сызахахьэм
Ситы зэхъум ахэмэ апашхьэ
Сызнэсыгъэ лъэгапIэм
Сынэсышъугъэп егъашIэм.

Тыдэ ущыI о, къушъхь!
Сыпфэзэщыгъапи!..

- Джыдэд, джыдэд.

 


 

 

 IV

«ПцIашхъом иунэ псынжъ риупцIыурэ ешIы».
Тырку гущыIэжъ.

БлэкIыгъэ лIэшIэгъумэ
Ятарихъ зытхыжьыщт
Силъэпкъэгъу ныбжьыкIэхэр,
Шъукъэшэс!

Iалъмэкъхэр пшысэхэмкIэ къэшъуушъ,
Гъогу гъомылэ тфэхъущт.
Ручкэхэр, тетрадхэр зыщышъумгъэгъупш.
Сыфаеп гъусэ къысфэхъунэу Iашэ зыIыгъхэр,
Шъо шIэныгъэу шъуиIэм тыкъиухъумэщт...

А нахьапэкIэ тиIэгъэ зекIо хэбзэжъым фэдэу,
Шъхьа, тилIэшIэгъу къыдиштэу
Тежьэщт зекIо.

Тызэлъэпаорэ мыжъом къедгъэIотэщт пылъ хъишъэр,
Мэз цунэхэр къытэжэ гущыIэгъу къытфэхъунэу.
КъысфаIопщыжьыгъ тикъушъхьэмэ,
Непэ нэсфэ агъэбылъыгъэ тарихъыр къытатыжьыщт.

Тахэхьащт лъэпкъ зэфэшъхьафмэ,
Шъумбэлэрэгъ,
Хэт, сыд къышъуиIоми.

Тэ хэтщыгъэ гъогур нафэ,
НыбжьыкIэ гущтэбгъагъэм зешъумыгъэлъахъ.
Сэтэнэе гуащэм къытфигъэтхъыгъ тигъогу картэр,
КIуачIэ къытхилъхьащт
      Лъэпшъ
            Къытфыщинэгъэ
                  Гургъуазэм.

ШъукIырыплъырэба ЛэупакIэм?

Жъыу! НыбжьыкIэхэр.

МифологиякIэхэр затхырэ лъэхъан джы,
Икъущт непэ нэсфэ тызхэтыгъэ пкIыхьапIэр.

-КъэкIощтха?, оIуи?..
-ИщыкIагъэп узэплъэкIыжьынэу,
КъэкIощтых, къэкIощтых...

 


V

Къушъхьэхэр сипкIыхьагъу:

СынапIэ зэрэзэтеслъхьэу
      чэщ къэсми
Къушъхьэхэр къысэджэ.
СыкъекIы унэм
      гузэжъогъум
            сыхэтэу.

Анэмэ гушIопсыр къакIихэу
Къушъхьэхэр Iутых сиунапчъэ.
СIэ аубыты
      Сыздыращажьэ.
КъысфаIуатэ ягугъэ-гупшысэхэр.

Къушъхьэхэр сипкIыхьагъу.

Къушъхьэ!
      О сыд пшIэрэ
КъызитIысхьэкIэ
      Угу
            Узфэзэщырэр?

ГушыIэм фэшIкIэ
Моу ппэ
      къыпиуты
            хъумэ,
КъыпиIонтIыкIымэ угу,
Унэпс къыригъэблымэ
Лъэгъуныгъэм,

УкъызэхимышIыкIымэ
Псэм нахьи нахь лъапIэу плъытэрэм?

КъысаIу, къушъхьэ.
      КъысаIу!..

Къушъхьэхэр сипкIыхьагъу...

-УкIэгъожьыгъа, оIуи?
-Хьау, хьау,
СиIэп ащ фэдэ гукъао.

 

VI

«МыхъокIэ къаохэрэр арэп сыл зыгьэузыгъэр,
Къэгъагъэ къыслъызыдзыгъэр ары».
Хьаладжы М. Суфи.

Къушъхьэр,
Джэудэт Сахьид,1 Надя,
СипкIыхьапIэмэ ахэкIырэп.

Джэудэт Сахьидэ лIыжъ жэкIэф,
Ынэ шIуцIэхэр къелыдыкIы,
Губзыгь:
«Сыда Толстоир пегъэмбар зыкIэмыхъушъущтыр?»
ЫIошъун фэдизэу ицыхьэ телъ шIэныгъэу иIэм...

Сабыймэ адэджэгушъу.

Джэудэт Сахьиди
      къушъхьэ гупшысэ иI.

Адэ, джары, Охътэ Александр.

Надя Мыекъуапэ щэпсэу
Ынэмэ гушIопсыр къакIехы.
Дахэ,
Мэлажьэ, мэшхэжьы.
Надя игупшысэр шъофыхэр ары.

Шъофхэми къушъхьэ гупшысэ яI.

Адэ, джары, Охътэ Александр.

Къушъхьэр
Зы тIэкIу Джэудэт Сахьид,
Зы тIэкIуи Надя,
Нахьыбахэу шъхьафитныгъ...

Ышъхьэ афиуфагъэп лIэшIэгъумэ.

Пытэ,
КъыуиIорэм нахьи нахьыбэжь ыгъэбылъырэр.

Шъхьае сэ къызгурэIо:
Хьа, тхьабэ яIагъ,
Хьа, пкъышъолы дэхагъэх,
Хэт къаритыгъ хэбзэ гоузыр?

Ори къыуиIощт къушъхьэм
УдэгущыIэшъумэ...

Адэ, джары, Охътэ Александр.

Сэ сымылъэгъугъэри,
Джэудэт Сахьиди,
Слъэгъугъэхэри шIу слъэгъугъэ.

«ДжэгуакIо узэрэмыхъушъугьэм уфыкIэгъожьа?!.»
-Ары, ары...

Адэ, джары, Охътэ Александр.

 


VII

«Къамылыр зыкIэтхьаусыхэрэр
къамылалъэм къызэрэхаупкIыгъэр ары».
Руми М. Дж.

Макъэ ешакIо ГъучIэ Замудинэ...
Ау къодыеу макъэп ар зашэрэр.
ИтIысыпIэ къушхьэ сыджхэр ары,
«Мыщ нахь щылъаг макъэхэр» elo.

ЗыкIэлъежьэкIэ макъэм
Хъуатэмэ адэтэу, шъофым итэу олъэгъу
Къыубытырэр пщынэм релъхьэ,
Мэкъэ хъыбэйхэр етIупщыжьых.
Eпlyx макъэхэр къэмышIэжьынэу,
ЕтIанэ къетIупщызы къадэшъо.

КъысиIуагъ анахь мэкъэ Iалым зыфыкIылъыхъурэр
Макъэ ешакIо ГъукIэ Замудинэ.
Сэри сыкъигъэшъуагъ

ПшIогъэшIэгъоныгъа, оIуи?..
-Ары, ары.

 


VIII

ЛэупакIэр - къушъхьэ,
Къушъхьэ ЛэупакIэр.

О Лэу шащитыжъ2 пакIэ!
Iэ щыпфэурэ
УедэхашIэуурэ къушъхьэ тхыцIэм
Узфаер къызфеогъашIэ,
Арыба?

УдэIуашэу уахэт къушхьэмэ,
Созэрэжъ икIэн
Лъэпшъ тIэсхъапIэу иIагъэм улъэхъу.

Лъыхъу, лъыхъу
Къэбгъотыщт!

ЛэупакIэм къушъхьэр инэрыгъ
Къушъхьами ЛэупакIэр.

 


 IX

СэгъэшIагъо,
Мыкъушъхьами
Къушъхьэу зызышIожъыхэрэр.

СэгъэшIагъо,
Зыхэтхэ лIэшIэгъум
Къыхахыгъэ гууз цIыкIухэр
Къушъхьэ гуузэу заралъытэшъурэр.

Ахэмэ, гупшысашъхьэу яIэр
Нэпэ закъор ары.
Ятыгьуаси, янеущи щыIагъэп.

“КъэIо-нэIо лъэхъаныр блэкIыгъ
а сынэ,
ГущыIакIэ зытшIыщт пIалъэ тит джы!
Тыгъуасэ тIогьагьэр тыгьуасэ фэшъошагъ,
Непэ тIон фэе гущыIакIэм егупшыс джы”.
ПлъакIэ пшIэмэ, плъэгъушъущт зыхъокIыныгъэр

Гъатхэм къытфихьыгъэ мэ IэшIур нэмыкI джы.

Мафэ къэси къыкъокIэу къохьажьырэр a зы тыгъа?
Уизэфэдэмэ мэфэ пстэури щыIакIэм зихъожьына джы.

КIэупчIэба къыбгурымыIорэм, цIыкIу уишIыщтэп ащ,
Хьа зябгъэумысэрэ гущыIэ Iалхэр пшIэу джы?

Сыкъушъхьэп сэ,
СиI къушъхьэ гупшысэхэр.
Мы сызтет гъогум
- Тыгъэм макIо ар -
СыфыкIэгъожьыгъэп зэ закъуи,
Сызэрэтехьагъэм шъхьакIэ.

Оры гугъапIэу сиIэр
СыкIэмгъэгъожь!..
- Хъун, хъун.

 


X

Укъысэмыгыйба адэ Къушъхьэ,
«Къыпфэзгьэнэгъэ кIэнхэр зепхьажьырэп» пloy

СынэкIу зихъожьыгъ,
Сымакъэ зихъожьыгъ,
Зихъожьыгь сиорэд, сикъашъо,
СидунэееплъыкIэ зихъожьыгь.
Зихъожьыгь сыгу
Сы-гy и-ха-бзэ зи-хъо-жьыгъ...

Укъысэмыгыйба адэ къушъхьэ.

 


XI

Зэ закъо нахь мыхъуми шIу умылъэгъугъэмэ,
Чэщы чъые уимыIэжьэу
Тутын бгъэстэу уIумысыгъэмэ шъхьангъупчъэм,
ШIулъэгъуныгьэ зэщыгъом уыгу къымыгъэузыгъэмэ,
Къыримыгъэблыгъэмэ уынэпсхэр...
Урамым щыплъэгъурэмэ уишIулъэгъу афэбгъадэу
«Мырарыгъ» пloy укIэлъымычьагъэмэ,
УблэмыкIыгъымэ иурам мафэм зыщэ-зыплIэ,
Ищагу дэлъ хьэм нахь дахэ щымыIахэу умышIошIыгъэмэ,
Телефоныр къызтеокIэ умытхыигъэмэ...

ШIу плъэгъугъэп ащыгъум синыбджэгъу!

«О, «шIу слъэгъугъэ» oloшъya Енэмыкъо!
Къушъхьэ гупшыса шIулъэгьури?»
- Ары, ары.


  1. Джэвдэт Саит. Дин учон.
  2. Шащитыжъ – «тхьагъэпцIыжъ» зыфиIу.

 


Yazan Yenemıko Mevlüt Atalay  Seslendiren Yenemıko Mevlüt Atalay ve Vınerıko Ray

 

Къушъхьэ Гупшысэхэр / Dağ Düşünceleri https://diyane.kaffed.org/images/diyane/mitoloji_davet.jpg Diyane
© Kaffed 2020